A s t r o l o g i e - Mandala

Mevrouw Teissier, de bekende Franse astrologe, en o.m. astrologisch adviseur van president Mitterand, behaalde in april - mei 2001 haar doctoraat in de sociologie aan de Sorbonne in Frankrijk. De titel van haar thesis luidde: "Situation épistémologique de l'astrologie à travers l'ambivalence fascination/rejet dans les sociétés postmodernes".
De jury van 6 prominente professoren - onder voorzitterschap van één van de grootste psychosociologen van deze eeuw, en tevens internationaal erkend Serge Moscovici - erkende haar werk en ze behaalde en kreeg haar diploma "doctor in de sociologie" (la thèse avait obtenu la note très honorable, la meilleure, source Teissier).
Dit lokte een golf van protest uit. Meer dan 400 sociologen tekenden een petitie gericht aan de Voorzitter van de Sorbonne om een onafhankelijke evaluatie te maken van de thesis. Voor de critici van Teissier, is " haar thesis géén sociale wetenschap maar de getuigenis van een bekend astroloog die over haar ervaringen schrijft. Ze citeert zowel brieven van gewone mensen als van Mitterrand. Er is géén sprake van sociologie. Er is géén enkel spoor van empirisch feitenmateriaal of wetenschappelijke onderzoeksmethodiek ".
En het was uiteraard ook koren op de molen van de Franse sceptici (AFIS: Association Française pour l'Information Scientifique). Wat mij persoonlijk vooral verbaasd, is de agressiviteit waarmee dit allemaal gepaard gaat.

En uiteindelijk waarom zou mevrouw Teissier- of ze nu astrologe is of niet - niet in staat zijn om een doctoraatsthesis te schrijven, die goed genoeg is om te voldoen aan de eisen van een jury? En waarom kan astrologie géén onderwerp zijn van een wetenschappelijke thesis op doctoraatsniveau? De felheid van deze reacties kan mij alleen maar verwonderen!

De oorzaken van al deze hetze gaan dan ook dieper. Bovendien zijn er tevens een aantal misverstanden.

Ik ga er vanuit dat het wetenschappelijk gezien mogelijk is om een sociologische studie te maken van de astrologie. Je kan toch moeilijk ontkennen dat astrologie bestaat. Ze bestaat al eeuwen en in verschillende kulturen, en onder verschillende vormen. Mensen zijn daarmee bezig, waarom zou ik er géén studie van kunnen maken. Je zou b.v. een wetenschappelijke studie kunnen schrijven over de geschiedenis van de astrologie, over de astrologie als taal, over het belang van de astrologie in de esoterie, over de toepassingen ervan op de beurs en het bedrijfsleven (finançiële en business astrologie), toepassingen in de psychologie, enz.

Hier situeert zich dan ook een eerste misverstand, dat aan de bron ligt van de emotionele reactie van verschillende astronomen, astrofysici en andere wetenschappers van de meer rationalistische strekking. De menswetenschappen - en in dit geval de sociologie - hebben niet als taak om collectieve geloofsovertuigingen te verifiëren en dan daarin een hiërarchie in aan te brengen, maar wel om ze te begrijpen en ze sociaal en kultureel te verklaren.

Een tweede misverstand heeft te maken met de vraag die ook heel wat passies zal opgewekt hebben: heeft mevr. Teissier aangetoond dat astrologie een wetenschap is? Met als gevolg dat er o.m. een groep Franse sceptici is geweest die verschillende weken van hun vrije tijd hebben opgeofferd om een anti-thesis te schrijven.

Iemand die op de hoogte is van astrologie, weet dat er heel wat pogingen zijn ondernomen om astrologie binnen het huidig wetenschappelijk denken te kunnen vatten. Heel wat astrologen hebben dat gehoopt en er zelfs samen met sceptici aangewerkt. Maar dat is grotendeels nooit gelukt, voor zover ik weet, en ik ga hierin verder op de informatie die ik als lid van de NVWOA heb (NVWOA staat voor Nederlandse Vereniging voor Wetenschappelijk Onderzoek waarin zowel astrologen als sceptici lid zijn). Dat feit doet in se géén afbreuk aan de astrologie. Het is best mogelijk dat astrologie binnen de huidige wetenschappelijke paradigma's niet kan aangetoond worden. Ook mevr Teissier beseft dat, en zij beweert niet (althans volgens Alain Touraine, professor in de sociologie) in haar thesis dat astrologie wetenschappelijk bewezen is, zij verwijst net zoals ik naar de eerder zwakke resultaten tot nu toe.

Misschien worden deze heftige discussies uitgelokt door het feit dat astrologen er stilaan van uitgaan dat astrologie vanuit een ander wetenschappelijk paradigma moet bestudeerd worden. Astrologie is géén exacte wetenschap, en Teissier noemt het een sociale wetenschap (science humaine): oorlog dus met de sceptici en een aantal wetenschappers.

Het dispuut over de thesis van Teissier heeft dan ook te maken met methodologie. De discussie speelt zich hier af tussen de volgelingen van Émile Durkheim en die van Weber. Of anders gezegd de discussie tussen de methodologie van de positivisten die steunen op kwantitatieve technieken en objectieve metingen en de fenomenologen die een groter belang hechten aan subjectieve ervaring en emotie en zonder al te zwaar te tillen aan een strenge methodologie.
Teissier beschouwd haar thesis ook als een bijdrage van het begrijpen van de astrologie in een post-moderne maatschappij. Voor de postmodernen kan wetenschappelijke studie ook religie, mystiek en astrologie betreffen.

Judith Lazar, een docent in de sociologie aan de Universiteit van Parijs, die zich erover bekloeg dat Mevr Teissier het slachtoffer was van een heksenjacht, schrijft dat het eerder gaat om haar raadgever Michel Maffesoli ( professeur de sociologie à l'université Paris-V, directeur du Centre d'études sur l'actuel et le quotidien).

Maffesoli, de mentor van Teissier's thesis, had reeds verschillende keren laten blijken niet akkoord te gaan met het wat verouderde academisme en aarzelde niet om originele onderwerpen te verdedigen om op die manier een nieuwe wind te doen waaien in een zieltogende sociologie. Het gedachtengoed van Maffesoli valt aan het uiterste einde van de fenomenologische kant. Hij beoefent duidelijk een Weberiaanse sociologie, die in Frankrijk minder sterk vertegenwoordigt is, door het overwicht van het gedachtengoed van Durkheim dat erop aandringt dat alles moet verkaard worden door de rede. Hij schrijft boeken o.m. over hedendaags hedonisme en alledaagse kennis die in het leven van elke dag geworteld is, en de irrationele, onlogische en emotionele aspecten van de menselijke ervaring omvat. Maffesoli zegt dat analyseren van wat leeft bij mensen, toch géén aanduiding is van de teloorgang van de geest, eerder integendeel. Waarom zou je niet "rationeel" kunnen nadenken over dingen die als "niet-rationieel" worden gecatalogiseerd in onze maatschappij. Iedereen kent in zijn leven en in de maatschappij toch de rol van het niet-logische, van de passie, van het imaginaire. Het geloof is een realiteit, "il convient de la penser". Astrologie is een "geloof" en het sociologisch analyseren ervan bestaat er niet uit om het een wetenschappelijk statuut te geven.

Maffesoli voegt er nog aan toe: " Si la sociologie est en danger, ce n'est pas de ses audaces et de ses"outsiders", mais bien d'un conformisme de pensée la rendant terne et ennuyeuse à souhait... Fermer les verrous de nos universités en ayant peur du vivant engendre, à coup sûr, une folie obsidionale, celle de ce rationalisme morbide qui a peur de son ombre et donc la projette à l'extérieur sur des thématiques interdites et des chercheurs dangereux. Une raison ouverte à l'imaginaire, au ludique, à l'onirique social est autrement plus riche en ce qu'elle sait intégrer, homéopathiquement, cette ombre qui aussi nous constitue.
Voilà le vrai problème épistémologique soulevé par cette thèse.
Voilà le risque que j'ai pris depuis deux décennies en acceptant des sujets de thèse refusés ailleurs. Bien évidemment, j'ai toujours assumé et assume pleinement ce risque.
Au-delà de l'auteure de la thèse en question, pour laquelle la question ne se pose pas, on peut espérer que les menaces à peine voilées contenues dans le texte de Baudelot et Establet ne serviront pas de prétexte, dans le secret des commissions, pour "liquider" des candidats dont le seul tort aura été d'étudier, avec rigueur, des sujets considérés comme tabous.
Parmi les différentes manières d'aborder les faits sociaux, aucune n'étant exclusive, celle qui le fait à partir du quotidien, du banal, de l'imaginaire, s'emploie à rester enracinée, sans a priori normatif ou judicatif, dans ce qui est l'existence de tout un chacun. Même si cela paraît paradoxal : une connaissance ordinaire.
On peut se demander, d'ailleurs, si ce n'est pas en étant outrecuidante, arrogante, moralisatrice, bref en ayant un savoir absolu et, en son sens, étymologique totalement abstrait, c'est-à-dire en refusant d'analyser ce qui est, qu'une certaine sociologie dogmatique fait le lit des diverses formes de fanatisme qui, d'une manière sauvage, risquent de proliférer ? La question mérite d'être posée et débattue, si possible sereinement. "

De erkenning die in Frankrijk en andere landen wordt gegeven aan het werk van Teissier wordt door sommigen beschouwd als één van de duidelijkste uitingen van de crisis in het sociale denken. Zo weet men dat in de V.S. president Ronald Reagan en zijn vrouw Nancy op de diensten van een astroloog beroep deed tijdens zijn ambtstermijn in het Witte Huis, zo ook was Teissier een astrologisch adviseur van Mitterand, tijdens diens ambtstermijn als president van Frankrijk. In de V.S is er een college opgericht dat officieel graden in de astrologie mag geven op universitair niveau (Kepler College is the only college in the western hemisphere authorized to issue BA and MA degrees in Astrological Studies. Kepler's first freshman class began in July 2000). In Groot-Brittanië is er een belangrijk geldfonds opgezet om het potentieel van de astrologie te onderzoeken in samenwerking met universiteiten - The Sophia Project. In Denemarken en Oostenrijk zijn business astrologen actief, met ondersteuning van universiteiten. En in India wordt er vanaf 2001 terug astrologie en Vedische wiskunde gegeven aan de universiteiten.

Deze 'revival' van de astrologie heeft een speciale betekenis zeker in Frankrijk - de bakermat van het rationele denken van Descartes. Driehonderd jaar werd de astrologie uit de universiteiten geweerd. Reeds een eeuw voor de Franse Revolutie in 1789, werd de astrologie door Jean-Baptiste Colbert, de eerste minister onder de Franse koning Lodewijk de XIV, al afgeschilderd als een discipline een studie onwaardig. Het was Colbert die in 1666 de Franse Academie der Wetenschappen oprichtte. En nu dus 3 en een halve eeuw later wordt astrologie terug hersteld aan de Sorbonne. Al die hetze is dus begrijpelijk, zeker als astrologie met waarzeggerij verward wordt.

Aan Judith Lazar is ook het agressieve aspect van deze zaak opgevallen, zij schrijft: " Il reste un autre aspect, plus voilé, mais non moins présent, de cette sombre affaire qui mérite réflexion. À l'heure où on n'arrête pas d'analyser la violence sous toutes ses coutures, et où on se plaît à pointer l'incivilité des " sauvageons ", cette affaire permet d'attirer l'attention sur une autre facette de la violence : l'incivilité cognitive, exercée certes avec doigté, mais qui ne manque ni de barbarie ni de virulence. Avant de s'ériger en donneur de leçons, il conviendrait de réfléchir sur cette question. Car la violence des jeunes ne fait que refléter la violence des " clercs ", sous une forme plus directe. "

Het is ook niet abnormaal dat onderwerpen als astrologie als doctoraatsthesis aan bod komen. De meeste kandidaten doctors in de sociologie hebben reeds vroeger een universitair diploma gehaald, hebben dikwijls een uiteenlopende achtergrond en hebben al een hele loopbaan achter de rug. Ze komen pas later in deze studie terecht. Vandaar dat de thesis dikwijls verband houdt met hun beroepsleven. Volgens Evrett Hughes een beroemd socioloog, heeft dit feit " beaucoup de nos meilleurs socioloques" als resultaat gegeven. Als men Teissier dus een beeldenbestormster noemt, zal men dat van vele anderen ook moeten zeggen. Odile Piriou (chercheuse au Laboratoire de sociologie du changement des institutions LSCI-Iresco) voegt eraan toe: "Il faut être prudent : Elizabeth Teissier pourrait devenir le pion qu'on avance en surface pour régler des affaires plus souterraines, relevant des querelles de chapelle ou des jeux de pouvoir entre "grands" de la sociologie. Les impétrants sociologues savent combien ces jeux d'acteurs peuvent être déshonorants et dangereux pour eux. "

Wat er ook van zij, mevr Teissier is nu doctor in de sociologie, ze voldeed aan alle vereisten. In ieder geval proficiat! Ook mijn complimenten voor een aantal vooraanstaande professoren en onderzoekers in de sociologie die haar werk in ieder geval vanuit een constructieve hoek hebben bekeken.